باغ ایرانی پدیده ای فرهنگی، تاریخی و کالبدی است که در آن آب، گیاه و ابنیه در نظامی معین تلفیق شده و پیوندی میان انسان و طبیعت پدید می آورد. این باغ به منزله تبلور هویت فرهنگی در معماری و شهرسازی ایران جایگاهی ممتاز یافته و کهن الگوی آن، از مقیاس معماری تا شهری، همواره بازآفرینی شده است. بدین سان باغ ایرانی را می توان «شیوه» ای پایدار دانست نه «گونه»، که با وجود ثبات کلی، تغییراتی اندک یافته و در دوره قاجار با تأثیرپذیری از فرهنگ اروپا صورتی تازه از پیوند سنت و تجدد را رقم زده است. مجهول اصلی تحقیق این است که؛ الگوی باغ ایرانی چگونه در دوره قاجار تداوم یافته و چه نمودهایی در باغ های شاخصی همچون شازده ماهان و نگارستان پیدا کرده است؟ در این راستا، از روش کیفی با رویکردی توصیفی تحلیلی و تفسیری تاریخی، ویژگی های این کهن الگو در دوره قاجار واکاوی می شود. محدوده تحقیق شامل مطالعه طراحی باغ در عصر قاجار با تمرکز بر باغ های شازده ماهان و نگارستان است؛ امری که برای شناخت جایگاه سنتِ باغ سازی در معماری ایران بسیار ارزشمند تلقی می شود. باغ ایرانی را می توان نماد پیوند طبیعت و معماری دانست؛ جلوه ای ماندگار از فرهنگ این سرزمین که معنا و زیبایی را در قالب فضایی عینی متجلی ساخته است. این تحقیق در پی شناسایی و تحلیل ابعاد معماری و طراحی باغ ایرانی در عصر قاجار و انعکاس آن در نمونه های شاخص، به ویژه باغ شازده ماهان و باغ نگارستان است؛ فرآیندی که نشان می دهد این سنت چه تأثیری بر تداوم و غنای معماری سنتی ایران داشته است.

مروری بر مطالعات محققان در خصوص تاثیر متقابل انسان و محیط نشان می دهد که دگرگونی محیط نه تنها به سوی تعادل و بازیابی روان انسان پیش نمی رود بلکه هر لحظه بر این بحران دامن می زند. بررسی پژوهش ها به تاثیر منظر طبیعی بر سلامت فرد و بهداشت روحی و جسمی او تاکید دارد، از آنجا که منظر شفابخش فضایی با قابلیت کاهش تنش و بازگشت به سلامت روحی و جسمی برای فرد فراهم می کند، هدف از این تحقیق شناسایی میزان شفابخشی منظر باغ ایرانی در دوره قاجار بر سلامت فرد است. چرا که باغ سازی ایرانی با نزدیک کردن انسان به طبیعت زمینه ای برای رهایی از فشار روانی فراساحل های روزمره را فراهم می کند. نقش اصلی شفابخشی منظر فراهم کردن محیطی طبیعی و سالم جهت تاثیرگذاری بر رفع مشکلات جسمی، آرامش فردی از شرایط ناگوار، و افزایش میزان سرزندگی فرد و به طور کلی ارتقا و تسریع فرآیند بهبود و سلامت فرد است و باغ سازی دوره قاجار، که خود زمینه ساز پارک سازی امروز است می تواند فرصتی برای بازتاب مولفه های موثر بر سلامت شهروندی در منظر شهری معاصر فراهم نماید. روش تحقیق شامل مطالعه و بررسی کتابخانه ای، مشاهده، و ثبت اطلاعات پژوهش در رابطه با جامعه آماری و آزمودن آن ها به کمک پرسشنامه است. ترجیحات بازدیدکننده سه نمونه باغ از باغ های دوره قاجار با استفاده از پرسشنامه ای در زمینه میزان تاثیر چهار عنصر تشکیل دهنده باغ (گیاه، آب، عناصر مصنوع، شکل زمین) در بهبود سلامت فرد در چهار معیار (شفای احساسی، فیزیولوژیکی، شناختی، رفتاری) مورد ارزیابی قرار گرفته و نتایج حاصل از طریق نرم افزار access مورد تحلیل قرار می گیرد. تحلیل و تلفیق معیارهای موثر بر سلامت با عناصر تشکیل دهنده باغ نشان می دهد که ارتباط تنگاتنگی بین منظر و سلامت فرد وجود دارد و در مقایسه با محیط مصنوع تمایل بیشتر فرد به بازگشت به محیط طبیعی را موجب می سازد با توجه به اینکه در ترجیحات انتخاب مناظر سه نمونه باغ، تفاوتی چشمگیری وجود ندارد طبق آزمایش تجربی پژوهش، هر یک از این باغ ها را می توان منظر شفابخش قلم داد کرد.

باغ شمال تبریز، یکی از ابنیه مهم دوره صفویه و به خصوص دوره قاجار است. این عمارت در دوران بعد، به خصوص زمان پهلوی اول، به دلیل عدم رسیدگی، به کل تخریب شد و در حال حاضر به جز اسم، چیزی از آن باقی نمانده است. هدف اصلی مقاله، بازسازی نقشه ای از باغ شمال براساس اسناد و مدارک موجود در دوره قاجار می باشد. متون تاریخی و نقشه های ترسیم شده از شهر در دوره قاجار حائز اهمیت است. از بین نقشه های موجود (نقشه روسی، نقشه دارالسلطنه قراجه داغی، نقشه دارالسلطنه اسداله خان مراغه ای)، نقشه دارالسلطنه قراجه داغی به علت دقت ترسیم و اطلاعات به کار رفته در آن، به عنوان مبنای بازسازی نقشه باغ شمال قرار گرفته است. در این راستا نقشه ترسیم شده باغ شمال در نقشه دارالسلطنه قراجه داغی، به وسیله عکس ها، متون و کروکی های موجود، بازخوانی شده است. آنچه از متون یاد شده استنباط می شود، این است که طرح باغ شمال در یک دروه مشخص و با طراحی از پیش اندیشیده شده شکل گرفته است و جز باغ های سکونتگاهی- حکومتی بود. طرح هندسه باغ شمال براساس محور طولی و قرینه سازی در دو سوی محور میانی طرح ریزی شده بود و در میان شبکه باغچه های گوناگون مستطیل و مربع شکل، کوشکی بزرگ با استخری زیبا قرار داشت.

باغ های ایرانی که پیشینه شکل گیری آن ها به دوره هخامنشی می رسد همواره ویژگی های طراحی آن ها از یک سو تحت تاثیر برخی از خصوصیات مهم فرهنگ، مذهب و تمدن ایران و از سوی دیگر تحت تاثیر شرایط محیطی بوده است. الگوی کلی طراحی این باغ ها از زمان آغاز حکومت هخامنشیان تا پایان دوره قاجار بیشتر بر طرح چهارباغی استوار بوده است که در اواخر دوره قاجار و از آغاز حکومت پهلوی این نوع الگوی طراحی تحت تاثیر تجددگرایی و سبک معماری فرنگی قرار می گیرد. همچنین بازخوانی مفاهیم نهفته در بطن باغ های ایرانی، نیازمند شناخت آیین مذهبی و دیدگاه آن ها نسبت به طبیعت و شناخت شاخصه های اصلی بهشت آرمانی در هر یک از آنهاست. از این رو، این پژوهش در پی آن است تا ویژگی ها و الگوهای طراحی باغ ها و همچنین عوامل تاثرگذار در شکل گیری آن ها را از زمان آغاز حکومت هخامنشیان تا پایان دوره پهلوی را مورد کنکاش قرار دهد. روش تحقیق در این پژوهش تحلیلی و توصیفی با رویکرد تاریخی و قیاسی می باشد. روش گردآوری اطلاعات به شکل هدفمند با استفاده از ابزار کتابخانه ای و مطالعه پژوهش های صورت گرفته است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد که شکل گیری پارک های شهری در دوره پهلوی اول در ایران معلول عوامل داخلی و خارجی مختلفی بوده است. از سوی دیگر نخستین پارک های شهری در تهران و ایران تحت تاثیر سبک های معماری منظر غربی شکل گرفته اند. در یک جمع بندی کلی، باغ ایرانی پدید های فرهنگی، تاریخی، کالبدی در سرزمین ایران است. همچنین در بیشتر متون مربوط به باغ های دوره اسلامی به الگو گرفتن از بهشت در طرح آنها اشاره شده است. در این مکتب، عناصر طبیعی مانند آب و گیاه به عنوان آیه و نشانهی الهی محسوب می شوند و از چنان اهمیتی برخوردارند که بارها در متون اسلامی نام این دو عنصر تکرار شده است.

باغ چشمه علی دامغان از نمونه باغ های آبی باقی مانده در ایران است که در شمال غربی دامغان، در مجاورت چشمه ای دائمی شکل گرفته است. در چند دهه گذشته، با تخریب حصار پیرامونی و حذف ساختارهای معماری و از بین رفتن نظام اکولوژیک گیاهی آن، ساختار تاریخی باغ دچار آسیب شده و علیرغم استقرار عمارت سردر، کوشک اصلی و استخر میانی، فهم شکل اصیل آن با نارسایی هایی همراه شده است. پژوهش حاضر با اذعان به اهمیت ساختار فضایی باغ چشمه علی و جایگاه آن در تاریخ باغ سازی ایرانی و با هدف بازشناسی ساختار باغ در دوره قاجار به شناسایی ابعاد مختلف آن پرداخته است. پژوهش با بهره گیری از مطالعات تاریخی و راهبرد تاریخی-تحلیلی به بررسی مکتوبات و اسناد تصویری دوره قاجار پرداخته و تلاش نموده تا از طریق مستندسازی کلیه شواهد موجود و تحلیل و تطبیق داده های درجه اول با وضعیت موجود، ساختار تاریخی آنرا تشریح کند. براساس یافته های پژوهش، در سال 1197ق، با توجه ویژه آقامحمدخان به محدوده چشمه به عنوان اتراقگاهی امن در نزدیکی استرآباد، نخستین اقدامات جدی برای شکل گیری باغ با ساخت عمارت آقامحمدخانی (ساختمان سردر آتی باغ) در پیرامون چشمه صورت گرفت. در سال 1217ق، بیست سال پس از اتراق لشگر آقامحمدخان در چشمه علی، فتحعلی شاه قاجار که خود زاده مولودخانه ارگ دامغان (1185ق) و صاحب تیول منطقه بود، در جریان لشگرکشی به خراسان، در بنای آقامحمدخانی اقامت کرده و دستوری مبنی بر تعمیر آن، ساماندهی آبگیر و ساخت کوشک اصلی، حمام و مسجد و احداث برج و باروی باغ را صادر و مجموعه را وقف حضرت ولیعصر(ع) نمود. با حضور ناصرالدین شاه در مجموعه در طی دو سفر خراسان (1283 و 1300ق) با دستور شخص او، تعمیراتی در مجموعه صورت گرفت. بر اساس تصاویر عبداله خان قاجار، باغ در این دوره، دارای حصاری خشتی (با ارتفاع 3متر)، و پنج برج مدور (به ارتفاع 5. 5متر) بوده و عرصه اندرونی (شمالی) کوشک اصلی با دیواری قاب بندی شده از استخر جنوبی جدا بوده است. با مرگ ناصرالدین شاه در سال 1313ق/ 1275ش، باغ چشمه علی نیز همچون بسیاری از آثار دوره قاجار، از کانون توجه شاهان این سلسله دور شده و با کاسته شدن از اعتبار آن، در معرض تخریب کالبدی قرار گرفت.

باغ فتح آباد در کرمان نمونه ای از باغ های ایرانی دوره قاجار است که کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. این باغ در عین پایبندی به شاخصه های اصیل باغ ایرانی، در کلیت و اجزا با ساختار کلاسیک باغ ایرانی تفاوت هایی دارد. در سال 1394 این باغ بعد از دهه ها بی توجهی و زمانی که کاملا رو به نابودی می رفت، مرمت و به روی عموم بازگشایی شد. امروز در بازدید از این باغ خوانش این باغ به مثابه باغی ایرانی و مطابق با شاخص های شکل دهنده به باغ ایرانی مشکل می نماید. این نوشتار با رجوع به پژوهش های صورت گرفته در باب شاخص های اصالت بخش به باغ ایرانی به انطباق ساختار باغ فتح آباد قبل و پس از مرمت با این شاخصه ها می پردازد، عکس های هوایی و همچنین تصاویر باغ فتح آباد قبل و بعد از مرمت منبع اصلی پژوهش نمونه موردی بوده است. در نهایت این نوشتار عدم توجه به اصل محصور بودن و اهمیت دیوار در باغ ایرانی و همین طور جایگاه ورودی در باغ و ارتباط ان با محور اصلی و کوشک را دلیل اصلی سردرگمی در خوانش باغ فتح آباد به عنوان باغ ایرانی می داند؛ دو موردی که در ساختار اولیه باغ براساس روایات و تصاویر حضور داشته اند و در بازسازی و مرمت باغ به اندازه دقت در مرمت جزییات عناصر باغ و کوشک مورد توجه قرار نگرفته اند.

دردوران قاجار باغ سازی، توسط شاه و درباریان، در خارج از شهر ها رواج یافت. یکی از این باغ ها، باغ فردوس است که در منطقه شمیران قرار دارد و توسط حسینعلی خان معیر الممالک، وزیر مالیه محمد شاه در نزدیکی قلعه محمدیه ساخته شد. از سوی دیگر، در دوره ناصرالدین شاه معماری نئوکلاسیک وارد ایران شد و بر اساس ایدئولوژی فکری آن، آثار شاخص و مطرحی ساخته شد. این پژوهش بر آن است که چگونه می توان با کنکاش در کالبد معماری عمارت باغ فردوس تهران به شاخصه هایی از معماری نئوکلاسیک دست یافت. در تحقیق پیش رو، باغ فردوس از نظر تاریخی و معماری، به صورت کیفی ارزیابی خواهد شد. از آنجایی که عمارت باغ فردوس از آثار شاخصِ دوره قاجار از حیث معماری و تاریخی تا به امروز به شمار می رود، تشریح آن حائز اهمیت فراوان می باشد. این پژوهش بر آن است که معماری نئوکلاسیک و یکی از شاخص ترین آثار ساخته شده آن در تهران یعنی باغ فردوس به طور کامل تشریح و تبیین شود. با توجه به تعداد شاخصه های سبک نئوکلاسیک که غالب بر تعداد شاخصه های سبک اصفهانی در مالبد عمارت میباشد، میتوان فهمید که بنا در کالبد خود دنباله رو سبک نئوکلاسیک میباشد.

آثار هنر اسلامی دارای تزیینات بسیار زیبایی هستند که اغلب سراسر سطوح را می پوشانند. یکی از شیوه های تزیین پوشش دیوار بناها در فضای داخلی که از دوره اشکانیان در معماری ایران مورد استفاده قرار گرفته گچبری است. تزیینات گچبری دوره اسلامی بر اساس پیشینه هنر گچبری پیش از اسلام در ایران شکل گرفت و سیر تکاملی آن در دوره ایلخانیان به اوج رسید. گچبری سنتی تا دوره صفویه شیوه یکسانی را پی گرفت و سپس تحت تأثیر هنر گچبری اروپایی تغییر کرد و ویژگی های پایدار آن دچار افول شد. این روند در دوره قاجار به اوج رسید و تزیینات گچبری از گچبری سنتی فاصله گرفت. مسأله پژوهش حاضر این است که نقوش تزیینی گچبری بنای باغ فردوس تهران مربوط به دوره قاجار با شیوه های گچبری سنتی چه تفاوت هایی دارد؟ روش تحقیق توصیفی تحلیلی و تطبیقی است. در این پژوهش جنبه زیباشناسی و نمادین نقوش مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که در تزیینات گچبری بنای باغ فردوس تهران موضوع، نوع طراحی، ارزش های نمادین نقوش و شیوه اجرا از روش سنتی فاصله گرفته ولی در زمینه ترکیب بندی از الگوی نقوش متقارن پیروی شده است.